Wprowadzenie, tłumaczenie i komentarze - Maria K. Kominek OPs
Do opracowania komentarzy korzystano ze wskazanej w nich literatury i opracowania dr Lehmijoki-Gardner
Pokrewne publikacje:
O historii trzecich zakonów, a szczególnie o III Zakonie Dominikańskim
Początki Świeckiego Zakonu św. Dominika
WPROWADZENIE
Po raz pierwszy w Polskiej Prowincji prezentujemy nieznany dotychczas u nas dokument wielkiej wagi. Są to Ordinationes 1 Generała Munia de Zamory, napisane w roku 1286 dla sióstr Zakonu od Pokuty w Orvieto. Przez wiele lat dokument ten nie był znany historykom Zakonu. Obecnie został on opublikowany w tłumaczeniu angielskim przez dr Maiju Lehmijoki-Gardner w Writing Religious Rules as an Interactive Process – Dominican Penitent Women and the Making of Their Regula 2 w Speculum 3 79 (2004). To samo tłumaczenie znajduje się w Dominican Penitent Women 4 .Jest to zbiór dokumentów i komentarzy opracowanych przez wspomnianą Autorkę. 5 Z tego właśnie tłumaczenia korzystamy w obecnej publikacji. Należy podkreślić, że nie jest to tłumaczenie z oryginału i nie mamy możliwości porównania tekstu z oryginałem. 6 Jak podaje dr M. Lehmijoki-Gardner, dokonała ona tłumaczenia z nie publikowanego dotychczas łacińskiego manuskryptu, który znajduje się w Biblioteca communale degli Intronati, Siena, t. II, 8.a.ff.1r-8v. 7
Najpierw wypada powiedzieć kilka słów o Autorce. Dr Maiju Lehmijoki-Gardner jest wykładowcą na wydziale teologicznym w Loyola College, Baltimore, MD (USA) i współpracownikiem Uniwersytetu w Helsinkach, gdzie kieruje programem badawczym nad mistycyzmem Średniowiecza. Między innymi jest autorką opracowania: Społeczne oddziaływanie Dominikanek Świeckich od Pokuty we Włoszech w latach 1200 – 1500, Proroctwo jako represja polityczna: Łucja Brocadelli z Narni i Ercole d'Este, Paradoks pobożności laickiej. Zmiana perspektywy – Katarzyna z Sieny – świętość w wymiarze publicznym i socjalnym i współautorką wraz z Tuomas'em Keikkila, Historii Zakonów w Średniowieczu.
W swej dysertacji dr Maiju Lehmijoki-Gardner przeprowadza dogłębne badanie nad wpływem Dominikanek Świeckich od Pokuty na społeczeństwo i na społeczne stosunki w Italii u schyłku Średniowiecza. Analizuje ona sposób ich życia w sekularyzującym się środowisku późnego Średniowiecza i wskazuje na różne aspekty ich społecznej i religijnej aktywności. Jest również autorką artykułu O Zakonie dominikańskim w dwutomowej Encyklopedii Medieval Italy, która jest częścią Routledge Encyclopedia of the Middle Ages, bardziej znanej jako Encyklopedia Garland. Mamy więc do czynienia z naukowcem, który doskonale zna historię Zakonu.
Czym są Ordinationes?
Napisane w roku 1286 dla kobiet w Orvieto, nie są senso stricto regułą, a zwykłymi, czasami nawet niezgrabnie sformułowanymi wskazówkami, wytycznymi, przeznaczonymi specjalnie dla tych sióstr. W owym czasie nazywano je vestitae, czyli „ubrane”. Oznaczało to, że maja prawo na noszenie habitu. Do vestitae z Orvieto należała bł. Joanna (znana jako Giovanna lub Vanna). Życie Joanny z Orvieto jest dość dobrze udokumentowane. Pozwala nam to na wyciągnięcie bardziej ogólnych wniosków co do tego, jak wyglądało życie większości świeckich dominikanek. 8
Analizując życie Joanny i czytając jednocześnie Ordinationes, można łatwo dojść do wniosku, że kobiety, pragnące życia pogłębionego religijnie poszukiwały bardziej instytucjonalnej formy i być może jeszcze przed przybiciem Munia do Orvieto należały do Zakonu od Pokuty, który istniał już od dawna w różnych formach. Kobiety te były w dzisiejszym tego słowa znaczeniu w pełni świeckie. Mieszkały we własnych domach, prowadziły życie rodzinne. Może oczywiście pojawić się pytanie czy były wśród nich mężatki. Osobiście przychylam się do tego, że tak. Dr Maiju Lehmijoki – Gardner nie komentuje tego problemu. Być może w jej środowisku nie jest to problem tak bardzo istotny, jak w naszym. W naszych warunkach jednak, gdzie konsekrację osoby określa się według składania lub nie – ślubu czystości, problem ten staje się pierwszorzędny.
Dlaczego uważam, że wśród ówczesnych kobiet dominikańskich w Orvieto były mężatki? Otóż w rozdziale II Ordinationes jest mowa o zakładaniu welonu lub kwefu. Kwef, jak wiadomo, był w tym czasie nakryciem głowy wdów i matron, czyli mężatek też. Innym argumentem jest fakt, że w Regule Munia de Zamory (napisanej w 1285 r.) jest wyraźnie podkreślone, że mężatki mogą wstąpić do Zakonu od Pokuty tylko za zgodą swoich mężów. Skłania to do myślenia, że również w Orvieto do Zakonu od Pokuty wstępowały kobiety każdego stanu.
W roku 1286 w Orvieto istniał już od dawna klasztor i kościół braci kaznodziei. Wiadomo, że w latach 1261-65 przebywał tam św. Tomasz z Akwinu. Wielce prawdopodobne jest, że i ruch dominikańskich kobiet był dobrze rozwinięty. Mógł istnieć też któryś z Zakonów od Pokuty, były one dość rozpowszechnione i zróżnicowane aż do czasów i reformy Munia. 9 Ordinationes Munia w różnicy od jego Reguły są napisane wyłącznie dla kobiet. Nie oznacza to jednak, że nie było w tym czasie w Orvieto również mężczyzn, żyjących według Reguły Zakonu od Pokuty. Reguła Munia, jak wspomniano wyżej, wyraźnie mówi o pokutnikach i pokutnicach. Nie można wyciągnąć żądnych wniosków na ten temat. Brak innych Ordinationes nie może być świadectwem tego, że nie było takich grup.
Wróćmy do tego czym były Ordinationes?
Wiadomo, ze w 1285 roku Munio dał pokutnikom i pokutnicom Regułę. Być może ta Reguła była już znana w Orvieto i prezentowane Ordinationes są tylko komentarzem do niej. Nie jest to jednak pewne, choć zwięzłość tekstu Ordinationes pozwala na taką interpretację.
Ordinationes oferują dość szczegółowe i dokładne wskazówki co do sposobu przyjmowania kobiet do wspólnoty pokutniczej. Są również dokładne wskazania co do obserwancji i społecznych obowiązków sióstr. Inne aspekty życia zakonnego są mniej jasno zdefiniowane.
ardzo istotną sprawą jest to, że stosunki między braćmi kaznodziejami a siostrami vestitae nie są naszkicowane precyzyjnie. Również obowiązki przełożonej 10 podane są ogólnikowo, tylko w sprawach karnych są sprecyzowane.
Osobiście jestem skłonna widzieć w Ordinationes coś w rodzaju obecnych dyrektoriów, czyli przepisów wykonawczych i wyjaśniających Regułę. Ponieważ jednocześnie z tym jest w nich bardzo dokładny opis przyjmowania do Zakonu, są one jakby połączeniem takiego dyrektorium z tak jak powiedzielibyśmy dzisiaj – ceremoniałem lub rytem przyjmowania.
Nie jestem historykiem, więc moje zdanie w tym temacie nie jest poparte badaniami naukowymi. Jestem tylko „kobietą dominikańską”, ciągle zachwyconą historią Zakonu od Pokuty i wyrażam to, co wskazuje mi mój sensus ordinis.
Innego zdania jest jednak dr Maiju Lehmijoki – Gardner. Zwraca ona uwagę na to, że ani Gilles Gerard Meersseman, ani inni historycy Zakonu od Pokuty nie znali tekstu Ordinationes, ponieważ nie wspominają o nim. Przyjmują oni niezmiennie, że Munio jest autorem Reguły, aprobowanej ostatecznie przez Innocentego VII w 1405 roku. Odwołują się oni do Tomasa Cafarini, który opisuje historię Zakonu od Pokuty w Tractatus 11 . Otóż dr Lehmijoki-Gardner uważa, że Munio napisał jedynie Ordinationes, a Reguła jest jemu przypisywana i wtórna w stosunku do Ordinatines. Według dr Lehmijoki-Gardner Ordinationes wskazują na to, że Generał Munio był bardzo przychylny vestitae z Orvieto, dlatego przyznał im wiele przywilejów i dał im potwierdzenie ich drogi życia, lecz nie zamierzał stworzenia uniwersalnego Zakonu od Pokuty. 12
Zastrzegając się jeszcze raz, że nie roszczę sobie praw do wyrażania opinii historycznej, jednak nie mogę zgodzić się z dr. Lehmijoki-Gardner. Jeśli wierzyć temu, co podaje jeden z najbardziej szanowanych historyków - R. P. Mortier w swej Historii Generałow Zakonu 13 , to Tomasz Caffarini ukończył pierwszą część swojej Historii Braci i Sióstr św. Dominika od Pokuty w 1402 roku. Sam Caffarini oświadcza, że swoją historię oparł na bardzo starych dokumentach. Niestety nie wskazuje ich on z nazwy. Taegio, który publikował pracę Tomasza Caffarini pisze, że dokumenty w końcu XIV wieku były już bardzo stare i że była wśród nich bulla Grzegorza IX Egrediens Hereticorum z 21 grudnia 1234, w której papież bierze pod swoją opiekę Braci i Sióstr Milicji Jezusa Chrystusa, że była też Reguła Fraterni Rycerskiej jak i Reguła Munia. Znaczyłoby to, że Reguła, zgodnie z opinia G.G. Meersemana i R. Mortiera została nadana Zakonowi jeszcze w 1285 roku. Przemawia za tym i fakt, że istnieje bulla Honoriusza IV, datowana na 28 stycznia 1286 roku, nadająca przywileje na czas interdyktu Braciom i Siostrom św. Dominika od Pokuty, żyjącym w Italii. Ordinationes są datowane na 7 grudnia 1286 roku, czyli prawie rok po bulli Honoriusza IV. Wynika z tego, że są wtórne do Reguły. Przemawia za tym i fakt, że są one dość krótkie i pomijają wiele spraw, które znalazły swoje miejsce w Regule Munia.
Przejdźmy teraz do samych Ordinationes
Do opracowania komentarzy korzystano ze wskazanej w nich literatury i opracowania dr Lehmijoki-Gardner
Pokrewne publikacje:
O historii trzecich zakonów, a szczególnie o III Zakonie Dominikańskim Początki Świeckiego Zakonu św. Dominika
WPROWADZENIE
Po raz pierwszy w Polskiej Prowincji prezentujemy nieznany dotychczas u nas dokument wielkiej wagi. Są to Ordinationes 1 Generała Munia de Zamory, napisane w roku 1286 dla sióstr Zakonu od Pokuty w Orvieto. Przez wiele lat dokument ten nie był znany historykom Zakonu. Obecnie został on opublikowany w tłumaczeniu angielskim przez dr Maiju Lehmijoki-Gardner w Writing Religious Rules as an Interactive Process – Dominican Penitent Women and the Making of Their Regula 2 w Speculum 3 79 (2004). To samo tłumaczenie znajduje się w Dominican Penitent Women 4 .Jest to zbiór dokumentów i komentarzy opracowanych przez wspomnianą Autorkę. 5 Z tego właśnie tłumaczenia korzystamy w obecnej publikacji. Należy podkreślić, że nie jest to tłumaczenie z oryginału i nie mamy możliwości porównania tekstu z oryginałem. 6 Jak podaje dr M. Lehmijoki-Gardner, dokonała ona tłumaczenia z nie publikowanego dotychczas łacińskiego manuskryptu, który znajduje się w Biblioteca communale degli Intronati, Siena, t. II, 8.a.ff.1r-8v. 7
Najpierw wypada powiedzieć kilka słów o Autorce. Dr Maiju Lehmijoki-Gardner jest wykładowcą na wydziale teologicznym w Loyola College, Baltimore, MD (USA) i współpracownikiem Uniwersytetu w Helsinkach, gdzie kieruje programem badawczym nad mistycyzmem Średniowiecza. Między innymi jest autorką opracowania: Społeczne oddziaływanie Dominikanek Świeckich od Pokuty we Włoszech w latach 1200 – 1500, Proroctwo jako represja polityczna: Łucja Brocadelli z Narni i Ercole d'Este, Paradoks pobożności laickiej. Zmiana perspektywy – Katarzyna z Sieny – świętość w wymiarze publicznym i socjalnym i współautorką wraz z Tuomas'em Keikkila, Historii Zakonów w Średniowieczu.
W swej dysertacji dr Maiju Lehmijoki-Gardner przeprowadza dogłębne badanie nad wpływem Dominikanek Świeckich od Pokuty na społeczeństwo i na społeczne stosunki w Italii u schyłku Średniowiecza. Analizuje ona sposób ich życia w sekularyzującym się środowisku późnego Średniowiecza i wskazuje na różne aspekty ich społecznej i religijnej aktywności. Jest również autorką artykułu O Zakonie dominikańskim w dwutomowej Encyklopedii Medieval Italy, która jest częścią Routledge Encyclopedia of the Middle Ages, bardziej znanej jako Encyklopedia Garland. Mamy więc do czynienia z naukowcem, który doskonale zna historię Zakonu.
Czym są Ordinationes?
Napisane w roku 1286 dla kobiet w Orvieto, nie są senso stricto regułą, a zwykłymi, czasami nawet niezgrabnie sformułowanymi wskazówkami, wytycznymi, przeznaczonymi specjalnie dla tych sióstr. W owym czasie nazywano je vestitae, czyli „ubrane”. Oznaczało to, że maja prawo na noszenie habitu. Do vestitae z Orvieto należała bł. Joanna (znana jako Giovanna lub Vanna). Życie Joanny z Orvieto jest dość dobrze udokumentowane. Pozwala nam to na wyciągnięcie bardziej ogólnych wniosków co do tego, jak wyglądało życie większości świeckich dominikanek. 8
Analizując życie Joanny i czytając jednocześnie Ordinationes, można łatwo dojść do wniosku, że kobiety, pragnące życia pogłębionego religijnie poszukiwały bardziej instytucjonalnej formy i być może jeszcze przed przybiciem Munia do Orvieto należały do Zakonu od Pokuty, który istniał już od dawna w różnych formach. Kobiety te były w dzisiejszym tego słowa znaczeniu w pełni świeckie. Mieszkały we własnych domach, prowadziły życie rodzinne. Może oczywiście pojawić się pytanie czy były wśród nich mężatki. Osobiście przychylam się do tego, że tak. Dr Maiju Lehmijoki – Gardner nie komentuje tego problemu. Być może w jej środowisku nie jest to problem tak bardzo istotny, jak w naszym. W naszych warunkach jednak, gdzie konsekrację osoby określa się według składania lub nie – ślubu czystości, problem ten staje się pierwszorzędny.
Dlaczego uważam, że wśród ówczesnych kobiet dominikańskich w Orvieto były mężatki? Otóż w rozdziale II Ordinationes jest mowa o zakładaniu welonu lub kwefu. Kwef, jak wiadomo, był w tym czasie nakryciem głowy wdów i matron, czyli mężatek też. Innym argumentem jest fakt, że w Regule Munia de Zamory (napisanej w 1285 r.) jest wyraźnie podkreślone, że mężatki mogą wstąpić do Zakonu od Pokuty tylko za zgodą swoich mężów. Skłania to do myślenia, że również w Orvieto do Zakonu od Pokuty wstępowały kobiety każdego stanu.
W roku 1286 w Orvieto istniał już od dawna klasztor i kościół braci kaznodziei. Wiadomo, że w latach 1261-65 przebywał tam św. Tomasz z Akwinu. Wielce prawdopodobne jest, że i ruch dominikańskich kobiet był dobrze rozwinięty. Mógł istnieć też któryś z Zakonów od Pokuty, były one dość rozpowszechnione i zróżnicowane aż do czasów i reformy Munia. 9 Ordinationes Munia w różnicy od jego Reguły są napisane wyłącznie dla kobiet. Nie oznacza to jednak, że nie było w tym czasie w Orvieto również mężczyzn, żyjących według Reguły Zakonu od Pokuty. Reguła Munia, jak wspomniano wyżej, wyraźnie mówi o pokutnikach i pokutnicach. Nie można wyciągnąć żądnych wniosków na ten temat. Brak innych Ordinationes nie może być świadectwem tego, że nie było takich grup.
Wróćmy do tego czym były Ordinationes?
Wiadomo, ze w 1285 roku Munio dał pokutnikom i pokutnicom Regułę. Być może ta Reguła była już znana w Orvieto i prezentowane Ordinationes są tylko komentarzem do niej. Nie jest to jednak pewne, choć zwięzłość tekstu Ordinationes pozwala na taką interpretację.
Ordinationes oferują dość szczegółowe i dokładne wskazówki co do sposobu przyjmowania kobiet do wspólnoty pokutniczej. Są również dokładne wskazania co do obserwancji i społecznych obowiązków sióstr. Inne aspekty życia zakonnego są mniej jasno zdefiniowane.
ardzo istotną sprawą jest to, że stosunki między braćmi kaznodziejami a siostrami vestitae nie są naszkicowane precyzyjnie. Również obowiązki przełożonej 10 podane są ogólnikowo, tylko w sprawach karnych są sprecyzowane.
Osobiście jestem skłonna widzieć w Ordinationes coś w rodzaju obecnych dyrektoriów, czyli przepisów wykonawczych i wyjaśniających Regułę. Ponieważ jednocześnie z tym jest w nich bardzo dokładny opis przyjmowania do Zakonu, są one jakby połączeniem takiego dyrektorium z tak jak powiedzielibyśmy dzisiaj – ceremoniałem lub rytem przyjmowania.
Nie jestem historykiem, więc moje zdanie w tym temacie nie jest poparte badaniami naukowymi. Jestem tylko „kobietą dominikańską”, ciągle zachwyconą historią Zakonu od Pokuty i wyrażam to, co wskazuje mi mój sensus ordinis.
Innego zdania jest jednak dr Maiju Lehmijoki – Gardner. Zwraca ona uwagę na to, że ani Gilles Gerard Meersseman, ani inni historycy Zakonu od Pokuty nie znali tekstu Ordinationes, ponieważ nie wspominają o nim. Przyjmują oni niezmiennie, że Munio jest autorem Reguły, aprobowanej ostatecznie przez Innocentego VII w 1405 roku. Odwołują się oni do Tomasa Cafarini, który opisuje historię Zakonu od Pokuty w Tractatus 11 . Otóż dr Lehmijoki-Gardner uważa, że Munio napisał jedynie Ordinationes, a Reguła jest jemu przypisywana i wtórna w stosunku do Ordinatines. Według dr Lehmijoki-Gardner Ordinationes wskazują na to, że Generał Munio był bardzo przychylny vestitae z Orvieto, dlatego przyznał im wiele przywilejów i dał im potwierdzenie ich drogi życia, lecz nie zamierzał stworzenia uniwersalnego Zakonu od Pokuty. 12
Zastrzegając się jeszcze raz, że nie roszczę sobie praw do wyrażania opinii historycznej, jednak nie mogę zgodzić się z dr. Lehmijoki-Gardner. Jeśli wierzyć temu, co podaje jeden z najbardziej szanowanych historyków - R. P. Mortier w swej Historii Generałow Zakonu 13 , to Tomasz Caffarini ukończył pierwszą część swojej Historii Braci i Sióstr św. Dominika od Pokuty w 1402 roku. Sam Caffarini oświadcza, że swoją historię oparł na bardzo starych dokumentach. Niestety nie wskazuje ich on z nazwy. Taegio, który publikował pracę Tomasza Caffarini pisze, że dokumenty w końcu XIV wieku były już bardzo stare i że była wśród nich bulla Grzegorza IX Egrediens Hereticorum z 21 grudnia 1234, w której papież bierze pod swoją opiekę Braci i Sióstr Milicji Jezusa Chrystusa, że była też Reguła Fraterni Rycerskiej jak i Reguła Munia. Znaczyłoby to, że Reguła, zgodnie z opinia G.G. Meersemana i R. Mortiera została nadana Zakonowi jeszcze w 1285 roku. Przemawia za tym i fakt, że istnieje bulla Honoriusza IV, datowana na 28 stycznia 1286 roku, nadająca przywileje na czas interdyktu Braciom i Siostrom św. Dominika od Pokuty, żyjącym w Italii. Ordinationes są datowane na 7 grudnia 1286 roku, czyli prawie rok po bulli Honoriusza IV. Wynika z tego, że są wtórne do Reguły. Przemawia za tym i fakt, że są one dość krótkie i pomijają wiele spraw, które znalazły swoje miejsce w Regule Munia.
Przejdźmy teraz do samych Ordinationes